Wat wij weten over ezels

De gedomesticeerde ezel (Equus asinus) stamt af van de Afrikaanse wilde ezel, Equus africanus. Genetisch en archeologisch onderzoek plaatst het begin van de domesticatie in Noordoost-Afrika, ruwweg zevenduizend tot vijfduizend jaar geleden, in een landschap dat aan het verdrogen was.

Van de twee wilde ondersoorten heeft vooral de Nubische wilde ezel bijgedragen aan de tamme ezel. De Somalische lijn loopt in de stamboom van het huisdier grotendeels dood.

Dat het een andere soort is dan het paard, is geen woordenspel. Een ezel heeft 62 chromosomen, een paard 64. Een muildier krijgt er 63 en is daardoor vrijwel altijd onvruchtbaar. Alles wat hierna volgt (de vacht, de hoeven, het gedrag, de pasvorm) komt uit die scheiding voort.

De oren. Groot, en niet alleen om beter te horen in open terrein. Ze hebben een groot oppervlak met veel doorbloeding en helpen warmte kwijt te raken. Het is een koelsysteem.

De vacht. Dit is het punt dat in Nederland en België het vaakst misgaat. De vacht van een ezel is niet waterdicht zoals die van een paard. Er is geen vettige toplaag die regen laat afglijden. Een natte ezelvacht blijft nat, koelt af en droogt traag. Een ezel die in de regen staat zonder de keuze om droog te gaan staan, is geen taaie ezel maar een ezel met een probleem.

De hoeven. Kleiner en steiler dan die van een paard, met een hoger vochtgehalte en een elastischer hoorn. Ze zijn gebouwd voor droge, harde ondergrond.

De romp. Rechtere rug, veel minder uitgesproken schoft. Dat is precies de reden dat paardentuig niet blijft liggen waar het hoort.

Een paard dat schrikt, rent eerst en kijkt daarna. Een ezel doet het omgekeerd: hij stopt, kijkt, en beweegt pas als hij het begrepen heeft. In rotsachtig terrein is dat de verstandigste reactie die er is. Daar breek je je benen als je blind wegrent.

Die stilstand is eeuwenlang uitgelegd als onwil. Het is het tegenovergestelde: het is beoordeling. Een ezel die niet in beweging komt, heeft een reden. Duwen werkt niet; de reden wegnemen wel.

Binding. Ezels vormen zeer sterke, langdurige banden met een vaste metgezel. Twee gebonden ezels scheiden is geen praktische ingreep maar een ernstige gebeurtenis voor allebei. Bij een bezoek aan de kliniek of bij overlijden van de een geldt: laat de ander erbij, ook als het ongemakkelijk uitkomt.

Onderdak dat altijd openstaat. Niet een stal waar hij in gaat als jij het koud vindt, maar een ruimte waar hij zelf in en uit kan lopen. Omdat de vacht niet waterdicht is, moet die keuze er dag en nacht zijn.

Gezelschap. Een ezel alleen houden is in vrijwel alle gevallen onverstandig. Het gezelschap van een paard is geen gelijkwaardige vervanging van een andere ezel: het ritme, het eetgedrag en de manier van communiceren verschillen te veel.

Droge voeten. Een hoef die is gebouwd voor droog terrein, staat bij ons vaak maandenlang in de modder. Zorg voor een verhard of goed afwaterend deel waar hij kan staan.

Vacht en huid. Borstelen haalt losse vacht en modder weg en is tegelijk het moment waarop je hem van dichtbij bekijkt. Scheer een ezel niet zonder reden en zonder plan voor wat hij daarna aanmoet.

Ezels halen meer uit vezelrijk, arm voer dan paarden. Dat is een voordeel in droog land en een risico op onze graslanden. Weelderig gras is te rijk aan suikers en te makkelijk verteerbaar; het leidt tot overgewicht en vergroot de kans op hoefbevangenheid.

De basis is stro. Gerstestro wordt breed gebruikt als hoofdbestanddeel, aangevuld met beperkt hooi. De bedoeling is dat een ezel de hele dag kleine hoeveelheden vezel binnenkrijgt, niet twee grote maaltijden.

Beperk de weidegang. Met een afgezet stuk weide, een graasmasker of beperkte uren houd je de opname in de hand. Overleg met je dierenarts over wat bij jouw dier past.

Water. Altijd beschikbaar, en in de winter niet bevroren. Ezels drinken minder gretig dan paarden en drinken slecht als het water te koud is, een bekende oorzaak van verstopping.

Een ezelhoef is gebouwd voor droge, harde grond. In een nat klimaat wordt het hoorn zachter en is de kans op infecties groter. Rotstraal en witte-lijndefecten komen daardoor veel voor.

Laat regelmatig bekappen. Een gangbaar ritme is elke zes tot tien weken, afhankelijk van ondergrond, seizoen en het dier zelf. Wachten tot je iets ziet, is te laat.

De hoefsmid moet ezels kennen. De hoekstand van een ezelhoef is een andere dan die van een paard. Een ezel bekappen alsof het een pony is, verandert de belasting op de benen.

Hoefbevangenheid. Door de ingehoudenheid van het dier zijn de eerste signalen subtiel: minder bewegen, verplaatsen van gewicht, langer liggen. Bij twijfel de dierenarts, niet afwachten.

Een halster moet rusten op botpunten die bij de ezel op een andere plek liggen dan bij het paard. Het neusstuk moet ver genoeg boven de zachte delen van de neus blijven, en de wangriem mag niet in het oog of tegen het jukbeen lopen. Bij een pony-halster op een ezelhoofd klopt meestal geen van beide.

De maat gaat over het bakstuk: langs de wangriem, van de kruising achter het oog tot de bovenrand van de neusriem. Daarom werkt DonQ met zes maten, D1 tot en met D6, die elk bij een gemeten omtrek horen. De stappen tussen die maten zijn met opzet ongelijk, omdat ezels ongelijk verdeeld zijn over dat bereik.

Dekens. Omdat de vacht niet waterdicht is, is een deken bij ons vaker aan de orde dan bij een paard. Hij moet wel passen op een rug die rechter is en op schouders die anders staan; anders schuurt hij precies daar waar je het niet ziet.

De ingehoudenheid die een ezel prettig maakt in de omgang, maakt hem moeilijk te beoordelen. Een paard met pijn laat dat zien. Een ezel wordt stil.

Let op deze dingen. Niet meer eten. Apart van de metgezel gaan staan. Hangende oren of een doffe blik. Minder mest. Langer liggen dan normaal. Elk van die vier is genoeg reden om te bellen.

Niet eten is een spoedgeval. Ezels kunnen bij stress of bij het uitblijven van voeropname hyperlipemie ontwikkelen, een ontregeling van de vetstofwisseling die snel ernstig wordt. Het risico is bij ezels groter dan bij paarden. Een ezel die een dag niet eet, is geen ezel die vandaag geen zin heeft.

Gebit. Laat het gebit jaarlijks nakijken. Gebitsproblemen zijn een veelvoorkomende reden waarom een ezel minder gaat eten, en ze zijn van buitenaf niet te zien.

Leeftijd. Ezels worden oud: dertig tot veertig jaar is niet uitzonderlijk. Een ezel is dus een verplichting van decennia, geen seizoen.