Fructaanindex

Overdag maakt gras in de zon suiker aan. Die suiker gebruikt het om te groeien, en groeien lukt alleen als het warm genoeg is. Blijft er suiker over, dan slaat de plant die op als fructaan: lange ketens van suiker, opgeslagen in de stengel, vooral onderin. Zolang het gras kan groeien, teert het daar in de nacht weer op in. Kan het niet groeien, door kou of door droogte, dan stapelt de voorraad op.

Voor de meeste dieren is dat geen probleem. Voor een ezel die er gevoelig voor is wel. Fructaan wordt niet in de dunne darm verteerd maar in de dikke darm vergist, en gras dat veel fructaan bevat zit ook vol gewone suiker. Bij een ezel die slecht op suiker reageert (insulineresistentie) schiet de insuline daarvan omhoog, en dat is wat de hoeven beschadigt.

Wat de hoeveelheid fructaan bepaalt

• Koude nachten, en zeker vorst: het gras groeit niet en houdt vast.
• Zonnige dagen: veel aanmaak.
• Droogte, of iets anders waardoor het gras niet groeit: de plant spaart.
• Voorjaar en najaar, als koude nachten en zonnige dagen elkaar afwisselen.
• Kort afgegraasd gras: de suiker zit onderin de stengel, precies het deel dat dan nog staat.
• Schrale bodem en grassoorten die veel opslaan; Engels raaigras is er berucht om.

Drie dingen maken de ezel kwetsbaarder dan het paard, en ze versterken elkaar.

Hij wordt sneller te zwaar. Zijn stofwisseling is zuinig; wat een paard verbrandt, zet een ezel om in vet. Overgewicht is bij ezels een van de meest voorkomende problemen, en tegelijk de belangrijkste voorbode van insulineresistentie: het lichaam reageert dan slecht op suiker, en juist dat maakt de hoeven kwetsbaar.

Hij laat pijn niet zien. Een paard met hoefbevangenheid staat op zijn hielen en wil niet lopen. Een ezel wordt stil, gaat apart staan, eet wat minder. Daardoor wordt hoefbevangenheid bij ezels vaak pas opgemerkt als het al een tijd aan de gang is, en is de schade in de hoef dan groter.

Hij mag niet ineens op rantsoen. De reflex bij een hoge index is: alles weghalen. Bij een ezel is dat gevaarlijk. Een ezel die plotseling te weinig eet, kan binnen een paar dagen hyperlipemie ontwikkelen, een ontregeling van de vetstofwisseling die vaak dodelijk is. Beperk dus het gras, maar zorg dat er altijd stro of hooi is en dat hij blijft eten.

Het weer waarbij je oplet

• Na een koude nacht, onder de vijf graden, met daarna een zonnige dag: de klassieke opstapeling. Na een nacht met vorst is de vroege ochtend geen veilig moment; de suiker van gisteren zit er dan nog in.
• In het voorjaar en het najaar, als koude nachten en zonnige dagen elkaar afwisselen. De index staat dan dagenlang op verhoogd of hoog.
• Op weilanden die kort zijn afgegraasd: het gras dat overblijft is precies het deel met de meeste suiker.
• Bij droogte: een gewas dat niet kan groeien, spaart.
• Op zonnige middagen, als de aanmaak van de dag op zijn hoogst is. Bij zacht weer is de vroege ochtend het armst aan suiker, omdat het gras in de nacht heeft verbruikt.

De ezel waarbij je extra oplet

• Een ezel die eerder hoefbevangen was, ook al is het jaren geleden.
• Een ezel die te zwaar is, of een dikke nek en vetkussens bij de staartwortel heeft.
• Miniatuurezels en oudere ezels.
• Een ezel die weinig beweegt.
• Een ezel met het syndroom van Cushing (PPID).

Op de wei

• Beperk het oppervlak eerder dan de tijd: een ezel die maar kort mag, eet sneller. Geef een smalle strook, of zet hem op een paddock, een track of een kaal stuk met stro en hooi.
• Een graasmasker is bij een ezel een laatste middel, niet de standaard: veel ezels eten er slecht onder, en te weinig eten is bij een ezel gevaarlijk. Gebruik je er toch een, dan hooguit een paar uur, en kijk of hij eronder eet en drinkt.
• Strookgrazen: geef elke dag een smalle nieuwe strook in plaats van de hele wei.
• Laat een wei niet kaalgrazen; kort gras is juist het suikerrijkste deel.
• Kies bij zacht weer de vroege ochtend; na een koude nacht juist niet.

In de stal en het rantsoen

• Gerstestro als basis voor een ezel met goede tanden, met wat hooi erbij; is hij oud of heeft hij slechte tanden, dan hooi, zo nodig geweekt. Een ezel moet altijd ruwvoer hebben.
• Hooi met veel suiker kun je een half uur tot een uur weken; een deel van de suiker spoelt dan uit. Gooi het weekwater weg en geef het hooi meteen.
• Geen krachtvoer, geen brokken met melasse, en geen appels of wortels als traktatie.
• Zout en mineralen wel: een liksteen zonder melasse.

Beweging en gewicht

• Wandel dagelijks met een ezel die goed loopt (loopt hij stijf of kort, dan niet; zie verderop), of maak de weg tussen het water en het hooi langer.
• Voel wekelijks aan de ribben en de nek. Kun je de ribben niet meer voelen, dan is hij te zwaar.

Een hoge index maakt niet elke ezel ziek, en één dag gras verklaart zelden het hele verhaal. Hoefbevangenheid komt bijna altijd uit een optelsom, en het gras is daarin maar één post.

De stofwisseling en het voer. Overgewicht, een ezel die van nature zuinig is, een lichaam dat slecht op suiker reageert, en een rantsoen dat daar niet bij past. Dit is de post waar de index over gaat, en tegelijk de post die je het hele jaar in de hand hebt: wat er in de voerbak ligt, hoeveel wei hij krijgt en hoeveel hij weegt.

De hoef en de belasting. Een hoef die te lang is, uit balans staat of een dunne zool heeft, verdraagt minder. Laat de hoeven elke zes tot acht weken bekappen en kijk hoe hij op harde grond loopt; een ezel die daar kort stapt, heeft meer nodig dan een lager getal.

Beweging. In de praktijk is te weinig beweging vaker de oorzaak dan een paar procent meer of minder suiker in het gras. Een ezel die goed in conditie is, elke dag loopt en hoeven heeft die in balans zijn, verdraagt een verhoogde index beter dan een zware ezel die stilstaat bij een laag getal. Wandel dus elke dag met een ezel die goed loopt, en maak de weg tussen water, hooi en schaduw langer.

Kijk daarom nooit naar de index alleen. Gewicht, voer, hoeven en beweging tellen elke dag mee; het weer alleen op de dagen waarop de index dat zegt.

Bij hoefbevangenheid raakt de laag beschadigd die het hoefbeen aan de hoefwand verbindt; bij ezels meestal door te veel insuline na suiker. Bij een ezel begint het stil. Let op:

• Hij loopt stijf of kort, alsof hij over glas loopt, vooral op harde grond of in een bocht.
• Hij zet de voorbenen naar voren en de achterbenen onder het lichaam, om de tenen te ontlasten.
• Hij gaat vaker en langer liggen dan anders.
• De hoeven voelen warm, en aan de achter- en zijkant van de kogel voel je de slagader duidelijk bonzen (normaal voel je hem nauwelijks; vergelijk met een ander been of een andere ezel).
• Hij staat apart van zijn maatje, is stil, eet minder.
• Op de lange duur: ringen op de hoefwand die naar de hielen uit elkaar lopen, een uitgezakte zool, lange tenen.

Zie je een van deze dingen, bel dan de dierenarts en zeg erbij dat het om een ezel gaat; wacht niet op een tweede teken. Eet hij minder, dan is dat op zichzelf al reden om te bellen. Haal hem van het gras, zet hem op zacht zand of dik strooisel, geef hooi en laat hem niet lopen tot de dierenarts er is.

Hooi is gedroogd gras, en de suiker gaat mee. Wie hooi maakt voor ezels, kijkt daarom naar hetzelfde weer als de index.

• Na een reeks koude, zonnige dagen staat het gras vol; wacht dan met maaien tot het een paar zachte nachten heeft gehad.
• Zacht, groeizaam weer zonder kou is het beste maaiweer, en dan in de ochtend na een zachte nacht, zodra de dauw eraf is.
• Laat het gras ouder worden voordat je maait: een ezel heeft meer aan vezel dan aan jong, rijk gras.
• Droog het goed: broei en schimmel zijn voor elke ezel gevaarlijk, ook voor een ezel zonder suikerprobleem.
• Voer het hooi uit een net met kleine mazen of een slowfeeder, zodat een ezel er langer over doet.

Koop je hooi, vraag dan naar een analyse: het suikergehalte zegt meer dan de kleur. Voor gevoelige ezels is hooi met minder dan tien procent suiker en zetmeel samen (op de droge stof) de gangbare richtlijn. Zit het er iets boven, dan haalt weken een deel weg; zit het er ver boven, zoek dan ander hooi.